Πετρέλαιο κοντά στα 100 δολάρια, υψηλό κόστος δανεισμού και Ελ Νίνιο πιέζουν τους προϋπολογισμούς – Οι επόμενοι δύο μήνες θεωρούνται κρίσιμοι για πλαφόν, φοροελαφρύνσεις και επιδοτήσεις
Σε μια δημοσιονομική παγίδα δισεκατομμυρίων μπαίνουν ολοένα περισσότερες κυβερνήσεις, καθώς η ενεργειακή κρίση διατηρεί τις τιμές του πετρελαίου σε υψηλά επίπεδα και αναγκάζει τα κράτη να αυξάνουν τις επιδοτήσεις για να προστατεύσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Το συνολικό κόστος των επιδοτήσεων καυσίμων παγκοσμίως μπορεί να ξεπεράσει το 1 τρισ. δολάρια μέσα στο 2026, σύμφωνα με νέα ανάλυση του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών.
Η προειδοποίηση είναι ακόμη πιο ανησυχητική για το 2027.
Τα περιθώρια των κυβερνήσεων για νέα μέτρα στήριξης περιορίζονται καθώς τα κρατικά ταμεία επιβαρύνονται, το κόστος δανεισμού παραμένει υψηλό και η ενεργειακή ακρίβεια συμπίπτει με πιέσεις στις τιμές των τροφίμων.
Το 1 τρισ. δολάρια αποκαλύπτει το μέγεθος της κρίσης
Η παγκόσμια ενεργειακή αναταραχή έχει οδηγήσει κυβερνήσεις σε ένα πρωτοφανές κύμα παρεμβάσεων.
Μειώσεις φόρων στα καύσιμα, άμεσες επιδοτήσεις, ανώτατες τιμές και άλλες μορφές στήριξης χρησιμοποιούνται για να απορροφηθεί ένα μέρος της αύξησης του κόστους.
Το πρόβλημα είναι ότι τα μέτρα αυτά έχουν τεράστιο δημοσιονομικό κόστος.
Σύμφωνα με το UNDP, εάν οι σημερινές συνθήκες συνεχιστούν, ο παγκόσμιος λογαριασμός των επιδοτήσεων στα καύσιμα μπορεί να ξεπεράσει το 1 τρισ. δολάρια έως το τέλος του 2026.
Η διάρκεια της κρίσης αλλάζει έτσι την εξίσωση.
Άλλο είναι ένα προσωρινό μέτρο λίγων εβδομάδων και άλλο μια πολιτική στήριξης που πρέπει να χρηματοδοτείται επί μήνες ενώ ταυτόχρονα αυξάνεται το κόστος εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους.
Οι επόμενοι δύο μήνες θεωρούνται κρίσιμοι
Το UNDP προειδοποιεί ότι το αμέσως επόμενο δίμηνο θα είναι καθοριστικό.
Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να αποφασίσουν εάν μπορούν να διατηρήσουν πλαφόν, μειώσεις φόρων και επιδοτήσεις ή εάν θα αναγκαστούν να περιορίσουν σταδιακά τα μέτρα.
Η πίεση είναι ιδιαίτερα έντονη σε οικονομίες με υψηλό δημόσιο χρέος και περιορισμένη πρόσβαση σε φθηνή χρηματοδότηση.
Όσο τα επιτόκια παραμένουν υψηλά, κάθε νέα δαπάνη κοστίζει περισσότερο.
Και όσο το πετρέλαιο παραμένει κοντά ή πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, τόσο δυσκολότερο γίνεται να αποσυρθούν οι ενεργειακές ενισχύσεις χωρίς σημαντικές κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις.
Διπλασιάστηκαν σχεδόν οι χώρες με μέτρα στήριξης
Η εξάπλωση της κρίσης αποτυπώνεται στον αριθμό των κυβερνήσεων που παρεμβαίνουν στις αγορές.
Σύμφωνα με το UNDP, από τον Απρίλιο έως τον Σεπτέμβριο σχεδόν διπλασιάστηκε ο αριθμός των χωρών που εφαρμόζουν μέτρα στήριξης απέναντι στην άνοδο των τιμών ενέργειας και τροφίμων.
Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν από φορολογικές ελαφρύνσεις στα καύσιμα έως απευθείας επιδοτήσεις και ελέγχους στις τιμές.
Το εύρος τους δείχνει ότι η ενεργειακή κρίση έχει πάψει να αποτελεί πρόβλημα μιας μόνο γεωγραφικής περιοχής.
Έχει μετατραπεί σε παγκόσμιο δημοσιονομικό ζήτημα.
130 εκατ. άνθρωποι απέφυγαν τη φτώχεια χάρη στα μέτρα
Το κόστος των επιδοτήσεων είναι τεράστιο, όμως η κοινωνική τους επίδραση είναι εξίσου μεγάλη.
Σύμφωνα με την έκθεση, χωρίς τις κυβερνητικές παρεμβάσεις, περίπου 130 εκατομμύρια επιπλέον άνθρωποι θα μπορούσαν να έχουν πέσει φέτος κάτω από το όριο φτώχειας των 6,85 δολαρίων την ημέρα.
Το στοιχείο αυτό αποκαλύπτει το δύσκολο δίλημμα για τις κυβερνήσεις.
Από τη μία πλευρά, η συνέχιση των επιδοτήσεων επιβαρύνει επικίνδυνα τους προϋπολογισμούς.
Από την άλλη, η απόσυρσή τους μπορεί να οδηγήσει σε απότομη πτώση της αγοραστικής δύναμης εκατομμυρίων νοικοκυριών.
Το 2027 μπορεί να είναι δυσκολότερο
Η μεγάλη ανησυχία του ΟΗΕ αφορά πλέον την επόμενη χρονιά.
Το UNDP εκτιμά ότι οι συνδυασμένες πιέσεις μπορούν να κορυφωθούν στις αρχές του 2027, όταν θα συμπέσουν οι επιπτώσεις του ενεργειακού κόστους, των υψηλών επιτοκίων και των ακραίων καιρικών φαινομένων.
Η βασική διαφορά είναι ότι πολλές κυβερνήσεις θα μπουν στο νέο έτος έχοντας ήδη δαπανήσει τεράστια ποσά για τη συγκράτηση των τιμών.
Με άλλα λόγια, η επόμενη φάση της κρίσης μπορεί να βρει τα κρατικά ταμεία με σαφώς μικρότερο «μαξιλάρι».
Ο τρίτος κίνδυνος λέγεται Ελ Νίνιο
Στην ενεργειακή κρίση και το υψηλό κόστος δανεισμού προστίθεται ένας ακόμη παράγοντας: το Ελ Νίνιο.
Το UNDP προειδοποιεί ότι το φαινόμενο μπορεί να εξελιχθεί σε ένα από τα ισχυρότερα που έχουν καταγραφεί, προκαλώντας ξηρασίες, πλημμύρες και προβλήματα στην αγροτική παραγωγή.
Εάν επιβεβαιωθεί αυτό το σενάριο, το ενεργειακό σοκ κινδυνεύει να συνδυαστεί με ένα νέο κύμα αυξήσεων στις τιμές των τροφίμων.
Αυτό θα μπορούσε να δημιουργήσει μια διπλή πίεση στα νοικοκυριά: ακριβότερα καύσιμα και ακριβότερο καλάθι τροφίμων.
Η τριπλή κρίση που φοβάται ο ΟΗΕ
Οι αναλυτές του UNDP περιγράφουν ουσιαστικά μια τριπλή κρίση.
Το πρώτο μέτωπο είναι η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή και οι επιπτώσεις της στις τιμές της ενέργειας.
Το δεύτερο είναι το υψηλό κόστος δανεισμού, που περιορίζει τη δυνατότητα των κυβερνήσεων να χρηματοδοτούν νέα μέτρα.
Και το τρίτο είναι το Ελ Νίνιο, το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε νέα αύξηση των τιμών των τροφίμων.
Ο συνδυασμός αυτών των τριών παραγόντων είναι που δημιουργεί τον μεγαλύτερο κίνδυνο για το 2027.
Η ενεργειακή ακρίβεια περνά πλέον στον δρόμο
Η κρίση έχει αρχίσει ήδη να αποκτά κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις.
Σύμφωνα με την έκθεση του UNDP, τον Σεπτέμβριο οι υψηλές τιμές ενέργειας συνδέθηκαν με διαδηλώσεις και κοινωνική αναταραχή σε τουλάχιστον δέκα χώρες.
Μεταξύ αυτών αναφέρονται η Γαλλία, η Πορτογαλία, η Συρία, η Γουατεμάλα και οι Φιλιππίνες.
Το στοιχείο αυτό αποτελεί ακόμη έναν λόγο για τον οποίο οι κυβερνήσεις δυσκολεύονται να εγκαταλείψουν τα μέτρα στήριξης.
Η άρση μιας επιδότησης δεν είναι απλώς δημοσιονομική απόφαση.
Μπορεί να μεταφραστεί άμεσα σε υψηλότερες τιμές στην αντλία και σε πολιτικό κόστος.
Η μεγάλη παγίδα των επιδοτήσεων
Όσο περισσότερο διαρκούν τα μέτρα, τόσο δυσκολότερο γίνεται να καταργηθούν.
Οι καταναλωτές προσαρμόζουν τους προϋπολογισμούς τους στις χαμηλότερες τελικές τιμές που δημιουργεί η κρατική στήριξη.
Όταν η επιδότηση αφαιρείται, η αύξηση γίνεται άμεσα ορατή.
Αυτό σημαίνει ότι οι κυβερνήσεις μπορεί να εγκλωβιστούν σε μια πολιτική την οποία οικονομικά δυσκολεύονται να χρηματοδοτήσουν, αλλά πολιτικά δυσκολεύονται να εγκαταλείψουν.
Η Ευρώπη μπροστά σε δύσκολες αποφάσεις
Η προειδοποίηση του ΟΗΕ αφορά ιδιαίτερα και την Ευρώπη.
Πολλά κράτη έχουν ήδη επιστρατεύσει μειώσεις φόρων, πλαφόν ή επιδοτήσεις για να αντιμετωπίσουν τις αυξήσεις σε ρεύμα, φυσικό αέριο και καύσιμα.
Την ίδια στιγμή, όμως, οι ευρωπαϊκοί προϋπολογισμοί βρίσκονται υπό πίεση από το υψηλό κόστος δανεισμού και τις αυξημένες αμυντικές και κοινωνικές δαπάνες.
Εάν η ενεργειακή κρίση συνεχιστεί μέσα στο 2027, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να αποφασίσουν ποιους μπορούν να στηρίξουν, για πόσο χρόνο και με ποιο δημοσιονομικό κόστος.
Το νέο στοίχημα: Στήριξη χωρίς δημοσιονομικό εκτροχιασμό
Η επόμενη φάση της κρίσης δύσκολα θα μπορεί να αντιμετωπιστεί με οριζόντιες επιδοτήσεις χωρίς τέλος.
Το βάρος αναμένεται να μετακινηθεί σταδιακά σε πιο στοχευμένες ενισχύσεις, με κριτήρια εισοδήματος και πραγματικής ανάγκης.
Για τις κυβερνήσεις, η εξίσωση γίνεται ολοένα πιο δύσκολη.
Πρέπει να προστατεύσουν την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών χωρίς να δημιουργήσουν έναν δεύτερο κίνδυνο: μια νέα δημοσιονομική κρίση από το ίδιο το κόστος της προστασίας.
Και αυτό είναι το βασικό καμπανάκι του ΟΗΕ για το 2027: η ενεργειακή κρίση μπορεί να συνεχιστεί, αλλά τα χρήματα για να αντιμετωπιστεί δεν είναι απεριόριστα.
