Η αιφνιδιαστική για πολλούς αλλαγή στάσης της ανατολικής Λιβύης, ο ρόλος του Σαντάμ Χαφτάρ και η στρατηγική της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Γιατί η κύρωση του μνημονίου προκαλεί ανησυχία και ποιες κινήσεις εξετάζει η ελληνική διπλωματία.
Μια νέα, ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη στις ισορροπίες της Ανατολικής Μεσογείου προκαλεί η κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης, την Τρίτη 20 Οκτωβρίου, με την Αθήνα να βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ακόμη διπλωματική πρόκληση από την Άγκυρα.
Η απόφαση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς προέρχεται από την πολιτική πλευρά που συνδέεται με τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, η οποία επί σειρά ετών αντιτασσόταν στη συμφωνία που υπέγραψαν το 2019 η Τουρκία και η τότε κυβέρνηση της Τρίπολης.
Πλέον, η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα το μνημόνιο, ανατρέποντας την προηγούμενη στάση της και ακυρώνοντας τις αποφάσεις του 2020 με τις οποίες είχε απορρίψει τη συμφωνία και είχε διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Τουρκία.
Πίσω από την κίνηση αυτή βρίσκεται η σταδιακή προσέγγιση του Σαντάμ Χαφτάρ, γιου του ισχυρού άνδρα της ανατολικής Λιβύης, με την Άγκυρα. Μια προσέγγιση που αναδιαμορφώνει τις ισορροπίες και δημιουργεί νέα δεδομένα για την ελληνική εξωτερική πολιτική.
Από τη συνάντηση στην Αθήνα στη συμφωνία με την Τουρκία
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι μόλις τον περασμένο Ιούνιο ο Σαντάμ Χαφτάρ είχε επισκεφθεί την Αθήνα, πραγματοποιώντας επαφές με την ελληνική πολιτική ηγεσία.
Οι συναντήσεις είχαν δημιουργήσει την εικόνα ότι υπήρχαν περιθώρια συνεννόησης ανάμεσα στην Ελλάδα και την ανατολική Λιβύη, ιδιαίτερα στο ζήτημα των θαλάσσιων ζωνών.
Ωστόσο, οι διπλωματικές επαφές δεν απέτρεψαν την αλλαγή στάσης της πλευράς Χαφτάρ.
Σύμφωνα με αναλύσεις για τις εξελίξεις στη Λιβύη, ο Σαντάμ Χαφτάρ επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση του στο εσωτερικό της χώρας, γνωρίζοντας ότι η Τουρκία αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στους στρατιωτικούς και πολιτικούς συσχετισμούς.
Η Άγκυρα, άλλωστε, είχε διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αποτροπή της επικράτησης των δυνάμεων του Χαλίφα Χαφτάρ κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου.
Η σημερινή προσέγγιση δείχνει ότι η πλευρά Χαφτάρ επιλέγει πλέον να διαμορφώσει μια διαφορετική σχέση με την Τουρκία, αντί να συνεχίσει την ανοιχτή αντιπαράθεση.
Η κίνηση που άνοιξε τον δρόμο για την κύρωση
Σημαντικό ρόλο στην ανατροπή των ισορροπιών αποδίδεται και στις εσωτερικές πολιτικές αλλαγές στη Λιβύη.
Η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ από την προεδρία της Βουλής, ο οποίος είχε αντιταχθεί στις τουρκικές επιδιώξεις, θεωρείται από αναλυτές καθοριστικός παράγοντας για την αλλαγή στάσης του κοινοβουλίου.
Η εξέλιξη αυτή επέτρεψε στην πλευρά Χαφτάρ να διαμορφώσει ευνοϊκότερους πολιτικούς συσχετισμούς για την προσέγγιση με την Άγκυρα.
Η Τουρκία, από την πλευρά της, επιδίωκε εδώ και χρόνια να εξασφαλίσει την αποδοχή του μνημονίου και από τις αρχές της ανατολικής Λιβύης, ώστε να περιοριστούν οι εσωτερικές αντιδράσεις απέναντι στη συμφωνία του 2019.
Η ομόφωνη απόφαση της Βουλής αποτελεί πλέον σημαντικό πολιτικό αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας.
Η Άγκυρα πανηγυρίζει, ο Φιντάν τηλεφώνησε στον Χαφτάρ
Η σημασία που αποδίδει η Τουρκία στην εξέλιξη αποτυπώνεται και στις άμεσες κινήσεις της διπλωματίας της.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν επικοινώνησε τηλεφωνικά τόσο με τον πρωθυπουργό της κυβέρνησης της Τρίπολης, Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά, όσο και με τον Σαντάμ Χαφτάρ, ευχαριστώντας τους για την έγκριση της συμφωνίας.
Παράλληλα, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών χαιρέτισε επισήμως την απόφαση, υποστηρίζοντας ότι το μνημόνιο διασφαλίζει τα συμφέροντα των δύο χωρών και συμβάλλει στην ενίσχυση της συνεργασίας τους.
Για την Άγκυρα, η κίνηση έχει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, καθώς το μνημόνιο αποκτά πλέον πολιτική αποδοχή και από τις δύο βασικές πλευρές της διαιρεμένης Λιβύης.
Τι σημαίνει η κύρωση για την Ελλάδα και την ελληνική ΑΟΖ
Το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο η νέα απόφαση μπορεί να επηρεάσει τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Αθήνα υποστηρίζει σταθερά ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, καθώς επιχειρεί να χαράξει θαλάσσια όρια αγνοώντας τα δικαιώματα ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη.
Η κύρωσή του από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα αποδέχεται τη συγκεκριμένη οριοθέτηση ούτε ότι χάνει αυτομάτως κυριαρχικά δικαιώματα.
Ωστόσο, η εξέλιξη δημιουργεί νέα πολιτικά και διπλωματικά δεδομένα, καθώς περιορίζεται ένα από τα σημαντικότερα εσωτερικά εμπόδια που αντιμετώπιζε μέχρι σήμερα η Τουρκία στη Λιβύη.
Αυτό ενδέχεται να επηρεάσει τις προοπτικές διαπραγματεύσεων μεταξύ Αθήνας και Τρίπολης για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, ενώ αυξάνει την ανάγκη για στενή παρακολούθηση πιθανών ενεργειακών και ερευνητικών δραστηριοτήτων στην περιοχή.
Η σκληρή απάντηση του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών
Άμεση ήταν η αντίδραση της Αθήνας, με το υπουργείο Εξωτερικών να απορρίπτει κατηγορηματικά την απόφαση του λιβυκού κοινοβουλίου.
Στην επίσημη ανακοίνωση της 20ής Οκτωβρίου, το ΥΠΕΞ τονίζει ότι η κύρωση δεν μεταβάλλει τον χαρακτήρα του μνημονίου, το οποίο η Ελλάδα θεωρεί παράνομο και αντίθετο στο Διεθνές Δίκαιο.
Το υπουργείο επισημαίνει ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να αποτελούν νόμιμη βάση για τη συγκεκριμένη οριοθέτηση, ενώ τονίζει ότι αγνοούνται τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών.
Η Αθήνα έχει ήδη ενημερώσει τους εταίρους και τους συμμάχους της, ξεκαθαρίζοντας ότι θα προχωρήσει στις απαραίτητες ενέργειες για την προστασία των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Το επόμενο διπλωματικό στοίχημα της Αθήνας
Η κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου έρχεται να προστεθεί σε ένα ήδη σύνθετο γεωπολιτικό περιβάλλον, όπου οι ενεργειακοί πόροι και η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών αποτελούν πεδία ανταγωνισμού.
Η Ελλάδα έχει ήδη προχωρήσει σε συμφωνίες οριοθέτησης με την Ιταλία και την Αίγυπτο, επιδιώκοντας να ενισχύσει τη νομική και διπλωματική βάση των θέσεών της.
Το κρίσιμο ζήτημα πλέον είναι εάν η νέα στάση της ανατολικής Λιβύης θα οδηγήσει σε περαιτέρω κινήσεις της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο και κατά πόσο θα επηρεάσει τις προσπάθειες της Αθήνας για συνεννόηση με τη λιβυκή πλευρά.
Η απόφαση της Βουλής της Λιβύης δεν αλλάζει αυτομάτως τις θαλάσσιες ζώνες, αλλά ενισχύει την πολιτική θέση της Άγκυρας σε μια περιοχή όπου οι ισορροπίες παραμένουν εύθραυστες.
Για την ελληνική διπλωματία, η πρόκληση είναι πλέον διπλή: να υπερασπιστεί τις θέσεις της βάσει του Διεθνούς Δικαίου και ταυτόχρονα να διατηρήσει ανοικτούς τους διαύλους επικοινωνίας με τις πολιτικές δυνάμεις της Λιβύης.
