«Άγονη γη: Ο μυστικός κόσμος των αποβλήτων και η επείγουσα αναζήτηση για ένα καθαρότερο μέλλον» («Wasteland: The Secret World of Waste and the Urgent Search for a Cleaner Future») είναι ο τίτλος του πρώτου βιβλίου του βραβευμένου ερευνητή δημοσιογράφου Όλιβερ Φράνκλιν Γουόλις, ο οποίος με επιχειρεί να ρίξει φως στην παγκόσμια κρίση των αποβλήτων.
Συνάντησε ρακοσυλλέκτες που μαζεύουν ανακυκλώσιμα υλικά από μια χωματερή στο Νέο Δελχί, έκανε αυτοψία στις χωματερές στη Γκάνα όπου προϊόντα από δεύτερο και τρίτο χέρι σχηματίζουν πια ολόκληρες «οροσειρές», πήγε στην Οκλαχόμα στις ΗΠΑ για να δει από κοντά μια εγκαταλειμμένη πόλη που «δηλητηρίασαν» τα τοξικά απόβλητα από παρακείμενα ορυχεία, εξέτασε το μείζον θέμα των πυρηνικών αποβλήτων στην πατρίδα του, τη Βρετανία. Κατέγραψε μέσα από ανθρώπινες ιστορίες πρακτικές όπως η «τοξική αποικιοκρατία» στις υπανάκτυπκτες χώρες του παγκόσμιου Νότου και το «πράσινο ξέπλυμα» (greenwashing) εταιρειών, το οποίο «πρέπει να καταστεί παράνομο».
«Τα λύματα κατακλύζουν τα ποτάμια μας, τα πλαστικά τους ωκεανούς, τα ποτάμια και τα κορμιά μας, τα σκουπίδια μεταφέρονται στο εξωτερικό και επιβαρύνουν τους φτωχούς του κόσμου. Γιατί;.. Γιατί σκεφτόμαστε τόσο πολύ από πού προέρχονται τα πράγματα, αλλά σχεδόν ποτέ πού καταλήγουν όταν δεν τα θέλουμε πια;» διερωτάται ο ίδιος στην προσωπική ιστοσελίδα του. Το μόνο σίγουρο, όπως τονίζει, είναι ότι ζούμε μια κρίση αποβλήτων.
Η σπατάλη τροφίμων αποτελεί ένα σύγχρονο πρόβλημα στις υπερκαταναλωτικές κοινωνίες. Σύμφωνα με τον πιο πρόσφατο σχετικό δείκτη του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον, 931 εκατ. τόνοι τροφίμων -το 17% του συνόλου των τροφίμων που διατέθηκαν το 2019 προς κατανάλωση- κατέληξαν στα σκουπίδια, είτε νοικοκυριών είτε των καταστημάτων λιανικής, εστιατορίων και άλλων υπηρεσιών εστίασης και τροφίμων. Στις χωματερές όπου καταλήγουν σαπίζοντας παράγουν μεθάνιο, ένα από τα πιο ισχυρά αέρια του θερμοκηπίου. Ένας σημαντικός κρίκος σε αυτή την αλυσίδα παραγωγής, κατανάλωσης και σπατάλης είναι τα σούπερ μάρκετ. Στο «Wasteland» κατονομάζονται ως μεγάλο μέρος του προβλήματος, καθώς φροντίζουν να παρέχουν στους καταναλωτές ό,τι θέλουν εντείνοντας με αυτόν τον τρόπο την πίεση για αύξηση της παραγωγής. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, δεν αναλαμβάνουν καμία ευθύνη για τα απόβλητα που δημιουργούνται. Σταδιακά, η μία μετά την άλλη αλυσίδες προσπαθούν να αξιοποιήσουν μέρος από αυτά σε άλλες χρήσεις, συμπεριλαμβανομένων νέων μεθόδων παραγωγής ενέργειας και βιοκαυσίμων. Σε αυτό, ωστόσο, που ο Βρετανός συγγραφέας χαρακτηρίζει «τραγελαφική παρενέργεια», έχουν αρχίσει τώρα να κάνουν το ίδιο ολοένα και περισσότερες επιχειρήσεις αγροτικής παραγωγής, είτε αλλάζοντας καλλιέργειες είτε εξασφαλίζοντας έτσι καλύτερες τιμές για τα προϊόντα τους. Όμως εκφράζονται φόβοι ότι με αυτόν τον τρόπο πως ένας σημαντικός κρίκος στην αλυσίδα της κατανάλωσης κινδυνεύει να μετατοπιστεί στις πιο πίσω θέσεις. Δεν είναι άλλος από την παραγωγή τροφίμων για τη σίτιση των ανθρώπων.
Περίπου 480 δισεκατομμύρια πλαστικά μπουκάλια πωλήθηκαν παγκοσμίως το 2016, το τελευταίο έτος για το οποίο υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία, σύμφωνα με το «Wasteland». Στη συντριπτική πλειονότητά τους είναι κατασκευασμένα από τερεφθαλικό πολυαιθυλένιο (PET), μακράν το πιο ανακυκλωμένο πλαστικό. Ως εκ τούτου, καθένα από αυτά τα μπουκάλια μπορεί να έχει έναν σχεδόν ατέρμονο κύκλο ζωής. Στη Δύση, μετά την πρώτη χρήση του, θα καταλήξει συνήθως στην ανακύκλωση, όπου θα μετατραπεί σε πλαστικά σφαιρίδια και πρώτη ύλη για την κατασκευή άλλων πλαστικών προϊόντων. Όπως όμως επισημαίνεται στο βιβλίο και έχουν καταδείξει πολλές έρευνες, κάθε φορά που ένα πλαστικό ανακυκλώνεται γίνεται ακόμη πιο «βρόμικο», καθώς διασπάται χημικά. «Στην πραγματικότητα, η τοξικότητα του πλαστικού αυξάνεται με την ανακύκλωση» επισημαίνει σε πρόσφατη έκθεσή της η ίδια η Greenpeace. Παρ’ όλα αυτά η διαδικασία θεωρείται αποτελεσματική, και δη επικερδής, τουλάχιστον στη Δύση. Ωστόσο σε χώρες όπως η Ινδία, περιγράφει ο Φράνκλιν-Γουόλις, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Συνήθως γίνεται μια πρώτη διαλογή από ρακοσυλλέκτες και τα υπόλοιπα υλικά καίγονται ή καταλήγουν σε θάλασσες και ποτάμια.
Τα μεταχειρισμένα είδη ένδυσης και υπόδησης από τη Δύση κατακλύζουν εδώ και καιρό τις αγορές του παγκόσμιου Νότου, είτε έναντι τιμήματος είτε μέσω δωρεών. Μάλιστα, η δυτική Αφρική φαίνεται ότι έχει μετατραπεί σε χωματερή της Δύσης. Όχι τυχαία, από τις μεγαλύτερες αγορές μεταχειρισμένων ρούχων παγκοσμίως είναι στη Γκάνα. Όμως τα πιο δύσκολα από όλα τα είδη από δεύτερο χέρι που φτάνουν στις αγορές του Παγκόσμιου Νότου είναι τα παπούτσια, τα οποία με ελάχιστες εξαιρέσεις έχουν μεγάλες φθορές. Όσα μπορούν να επισκευαστούν και να ξαναχρησιμοποιηθούν, υφίστανται… λίφτινγκ. Δέρματα βάφονται, σόλες λειαίνονται ή αλλάζουν κορδόνια. Πολλά όμως είναι κυριολεκτικά για πέταμα. Τα περισσότερα είναι δύσκολο να ανακυκλωθούν, όχι τόσο λόγω πολλαπλών υλικών κατασκευής, αλλά κυρίως γιατί μεταξύ των διάφορων μερών τους υπάρχει συνήθως πανίσχυρη κόλλα. Έτσι πολλά μεταχειρισμένα παπούτσια καταλήγουν στην πυρά, εξηγεί στο βιβλίο του και στον ιστότοπο Quartz o συγγραφέας του «Wasteland». Παράλληλα, εμφανίζεται επιφυλακτικός ως προς την πολυδιαφημισμένη μεταστροφή πολλών εταιρειών -κυρίως αθλητικών ειδών- στην κατασκευή υποδημάτων με όσο το δυνατό λιγότερα υλικά και χωρίς κόλλα.
Τα ηλεκτρονικά είδη εξελίσσονται στον ταχύτερα αυξανόμενο όγκο αποβλήτων. Μοιραία τα κινητά τηλέφωνα έχουν την τιμητική τους. Αν και σε μικρές ποσότητες ανά μονάδα, η κατασκευή τους περιλαμβάνει πολύτιμα μέταλλα και σπάνιες γαίες. Όμως η ανακύκλωσή τους, όπως επισημαίνει ο Φράνκλιν-Γουόλις, είναι περίπλοκη υπόθεση. Το περίβλημα στα περισσότερα είναι από κράμα και δύσκολα μπορούν να αποσυναρμολογηθούν, όπως εξηγεί, ενώ ακόμη δεν έχει εξελιχθεί σε μεγάλη κλίμακα η ανακύκλωση των μπαταριών ιόντων λιθίου. Όσα αντέχουν στον χρόνο και στη χρήση, καταλήγουν σε αγορές μεταχειρισμένων κινητών τηλεφώνων, κυρίως σε φτωχότερες χώρες. Τα υπόλοιπα καταλήγουν σε αυτό που ο συγγραφέας του «Wasteland» ονομάζει «γιγαντιαία μπλέντερ». Τα πολύτιμα υλικά διαχωρίζονται με μαγνήτες και άλλα μέσα. Το τι ακριβώς συμβαίνει ωστόσο με άλλα υλικά που δεν έχουν και τόση αξία, όπως το πλαστικό και το γυαλί, παραμένει «θολό» καθώς οι εταιρείες δεν παρέχουν σχετικές πληροφορίες, τονίζει ο Φράνκλιν-Γουόλις και καταγγέλλει και την καταστροφή παλιότερων αποθεμάτων που έχουν μείνει απούλητα, προκειμένου να προωθηθεί η πώληση των τελευταίων μοντέλων.
Σε έναν διογκούμενο περιβαλλοντικό εφιάλτη έχουν εξελιχθεί οι γόπες των τσιγάρων. Είναι κατασκευασμένες κυρίως από οξική κυτταρίνη, ένα είδος πλαστικού. Συχνά δεν καταλήγουν στον κάδο των σκουπιδιών, αλλά στη γη, π.χ. στην άσφαλτο ή στο πεζοδρόμιο. Εκεί καταλήγουν -όπως αναφέρεται στο «Wasteland»- 4 τρισ. πλαστικά φίλτρα τσιγάρων κάθε χρόνο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας κάνει λόγο για 4,5 τρισ. ετησίως, συνυπολογίζοντας και τα αποτσίγαρα που βρίσκονται στις παραλίες, μολύνοντας με νικοτίνη και με βαρέα μέταλλα το περιβάλλον. Η μεταστροφή εν τω μεταξύ ολοένα και περισσότερων καπνιστών στα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν φαίνεται να έχει βοηθήσει ιδιαίτερα την κατάσταση. Σε αντίθεση με την αρχική εμφάνισή τους, υπάρχουν τώρα πολύ περισσότερα προϊόντα αυτού του τύπου μίας χρήσης. Πέρα από την όποια ρύπανση από τα συναφή καπνικά προϊόντα, και οι συσκευασίες τους λόγω κακής διαχείρισης από τους ίδιους τους καπνιστές, ένα νέο πρόβλημα που πλέον καταγράφεται έχει να κάνει με τη διαχείριση των των ίδιων των συσκευών ατμίσματος. Οι ρυθμοί της ανακύκλωσής τους αυξάνονται, καθώς η αγορά πια κατακλύζεται όλο και πιο συχνά από νέα και πιο εξελιγμένα μοντέλα.
Όπως, όμως παρατηρεί ο Φράνκλιν-Γουόλις, οι μικροσκοπικές μπαταρίες των συσκευών μπορεί να αποδειχθούν, όταν συνθλίβονται, πολύ… εκρηκτικές. Ήδη θεωρούνται υπεύθυνες για καταστροφικές πυρκαγιές σε μονάδες ανακύκλωσης, προκαλώντας αντιδράσεις σε πολλές εγκαταστάσεις…
Πηγή: in.gr
