Οι έξυπνες πόλεις αποτελούν την εμβληματική δράση της ΕΕ προς την κλιματική ουδετερότητα με στόχο να ωφεληθούν πολίτες και επιχειρήσεις, μειώνοντας το αποτύπωμα άνθρακα και μετασχηματίζοντας τις παραδοσιακές διαδικασίες και υπηρεσίες τους μέσω των δυνατοτήτων που προσφέρει η τεχνολογία.
Κατά την περίοδο 2014-2020, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαχειρίστηκε διάφορα προγράμματα για την υποστήριξη έργων έξυπνης πόλης. Ένα από αυτά, το πρόγραμμα «Lighthouse» υπό το πλαίσιο έρευνας και καινοτομίας «Ορίζων 2020», παρείχε στήριξη σε 120 πόλεις σε 24 κράτη μέλη. Το πρόγραμμα που το διαδέχθηκε για την περίοδο 2021-2027 είναι η αποστολή για κλιματικά ουδέτερες και έξυπνες πόλεις στο πλαίσιο του προγράμματος έρευνας και καινοτομίας «Ορίζων Ευρώπη», η οποία επιδιώκει να καταστήσει κλιματικά ουδέτερες 100 πόλεις μέχρι το 2030 και να διασφαλίσει ότι όλες οι πόλεις της ΕΕ θα ακολουθήσουν το παράδειγμα αυτό μέχρι το 2050.
Από την Ελλάδα, όπως είναι γνωστό, η Αθήνα, Ιωάννινα, Καλαμάτα, Κοζάνη, Θεσσαλονίκη και Τρίκαλα έχουν επιλεγεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μεταξύ 377 πόλεων για να συμμετάσχουν στην αποστολή της Ε.Ε. για 100 κλιματικά ουδέτερες και έξυπνες πόλεις έως το 2030 στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών και των αστικών περιοχών.
Ωστόσο, η χρηματοδότηση εξακολουθεί να αποτελεί μεγάλη πρόκληση όχι μόνο από πλευράς επάρκειας κεφαλαίων αλλά και από πλευράς διαχείρισης. Οι εκτιμώμενες επενδύσεις που χρειάζονται οι πόλεις προκειμένου να επιτύχουν κλιματική ουδετερότητα υπερβαίνουν κατά πολύ τη χρηματοδότηση που είναι σε θέση να τους παράσχει η ΕΕ. Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, 100 ευρωπαϊκές πόλεις με μέσο πληθυσμό 100 000 κατοίκων θα χρειαστεί να επενδύσουν 96 δισεκατομμύρια ευρώ, προκειμένου να γίνουν κλιματικά ουδέτερες μέχρι το 2030.
Σύμφωνα με νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ), τα χρηματοδοτηθέντα έργα απέφεραν ως επί το πλείστον τα αναμενόμενα αποτελέσματα και, στο πλαίσιό τους, προέκυψαν συγκεκριμένες λύσεις έξυπνης πόλης σε τομείς όπως η ποιότητα του αέρα, η ενεργειακή απόδοση και η ηλεκτρική κινητικότητα. Ωστόσο, άλλες πόλεις ενδέχεται να μην ωφεληθούν από αυτές τις καινοτόμες λύσεις λόγω, αφενός, του ανεπαρκούς συντονισμού του προγράμματος με άλλες πρωτοβουλίες της ΕΕ και, αφετέρου, της περιορισμένης και κατακερματισμένης χρηματοδότησης από τον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα. Ως εκ τούτου, θα χρειαστεί καλύτερος συντονισμός, προκειμένου οι 100 πόλεις της ΕΕ που λαμβάνουν επί του παρόντος στήριξη να καταστούν κλιματικά ουδέτερες μέχρι το 2030.
Για παράδειγμα, το ΕΕΣ διαπίστωσε ότι το πρόγραμμα «Lighthouse» ήταν καλοσχεδιασμένο, ανταποκρινόταν στις ανάγκες των πόλεων και ήταν κατάλληλο για να επιδειχθούν προσανατολισμένες στην αγορά τεχνολογίες από διάφορους τομείς. Στο πλαίσιο των χρηματοδοτηθέντων έργων στις συμμετέχουσες πόλεις προέκυψαν εκατοντάδες λύσεις έξυπνης πόλης, αρκετές από τις οποίες σχετίζονταν με την ενέργεια, όπως τα ενεργειακά αποδοτικά κτίρια και φωτισμός και τα έξυπνα δίκτυα. Βάσει δείγματος ολοκληρωμένων έργων, το ΕΕΣ διαπίστωσε ότι αυτά πέτυχαν ή και υπερέβησαν περίπου τα δύο τρίτα των επιδιωκόμενων τιμών-στόχου τους.
Ωστόσο, το πρόγραμμα «Lighthouse» δεν χρηματοδοτεί την αναπαραγωγή των λύσεων έξυπνης πόλης σε άλλες πόλεις, τη στιγμή που η αναπαραγωγή αποτελεί έναν από τους τρόπους με τους οποίους η «αποστολή» επιδιώκει να επιτύχει κλιματική ουδετερότητα, δηλαδή να αναπαράγει λύσεις που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο προηγούμενων πρωτοβουλιών έρευνας και καινοτομίας. Έτσι η «αποστολή» θα μπορούσε να συμβάλλει στην πλήρη αξιοποίηση ή αναπαραγωγή των λύσεων που προκύπτουν από έργα του προγράμματος «Lighthouse». Όμως κάτι τέτοιο παραμένει ευσεβής πόθος, λόγω του ανεπαρκούς συντονισμού των δύο προγραμμάτων, με αποτέλεσμα η πείρα που αποκτάται να μένει σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητη. Το ΕΕΣ ζητά λοιπόν από την Επιτροπή όχι μόνο να αξιολογήσει την αναπαραγωγή των λύσεων έργων «Lighthouse» αλλά και να διασφαλίσει τον καλύτερο συντονισμό των δύο προγραμμάτων.
Κενά στον υπολογισμό του συνολικού αντίκτυπου
Εκτός από την ασάφεια των διαθέσιμων οικονομικών πόρων, η έλλειψη κατάλληλων δεικτών, τιμών-στόχου και σχεδίων για την αξιολόγηση της αναπαραγωγής των λύσεων που προέκυψαν από τα έργα οδήγησε στην αδυναμία της Επιτροπής να μετρήσει σωστά τον συνολικό αντίκτυπο του προγράμματος, σύμφωνα με το ΕΕΣ.
Ταυτόχρονα, όπως διαπιστώνεται, η Επιτροπή δεν συνέδεσε το πρόγραμμα Lighthouse με άλλα χρηματοδοτικά μέσα, ούτε παρείχε πληροφορίες σχετικά με τα εν λόγω μέσα στις πόλεις-φάρο και τις συνεργαζόμενες πόλεις. Επιπλέον, δεν υπήρχε επίσημη δομή διυπηρεσιακής διακυβέρνησης εντός της Επιτροπής για τον συντονισμό των χρηματοδοτικών μέσων της ΕΕ και άλλων πρωτοβουλιών που αφορούν τις έξυπνες πόλεις ή την αστική ανάπτυξη.
