Είκοσι πέντε χρόνια συμπληρώνονται από την 11η Σεπτεμβρίου 2001, την ημέρα που οι εικόνες των αεροσκαφών να πέφτουν στους Δίδυμους Πύργους πάγωσαν τον πλανήτη και άνοιξαν ένα εντελώς νέο κεφάλαιο στην παγκόσμια ιστορία. Οι επιθέσεις άλλαξαν την Αμερική, οδήγησαν σε πολέμους που κόστισαν τρισεκατομμύρια δολάρια, αναδιαμόρφωσαν τη Μέση Ανατολή και έβαλαν την ασφάλεια στο κέντρο της πολιτικής και της οικονομίας. Την ίδια ώρα, ενώ η Ουάσιγκτον κοιτούσε για χρόνια προς Αφγανιστάν και Ιράκ, η Κίνα πραγματοποιούσε τη μεγαλύτερη οικονομική άνοδο της σύγχρονης εποχής.
Το πρωί της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, τέσσερα επιβατικά αεροσκάφη καταλήφθηκαν από τρομοκράτες της Αλ Κάιντα.
Δύο έπεσαν στους Πύργους του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου στη Νέα Υόρκη, ένα στο Πεντάγωνο και το τέταρτο συνετρίβη στην Πενσιλβάνια έπειτα από την αντίδραση επιβατών.
Σχεδόν 3.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους.
Μέσα σε λίγες ώρες, όμως, είχε αλλάξει κάτι πολύ μεγαλύτερο από τον ορίζοντα του Μανχάταν.
Ο κόσμος μετά την 11η Σεπτεμβρίου δεν θα ήταν ποτέ ξανά ο ίδιος.
Η πρώτη φορά που το ΝΑΤΟ ενεργοποίησε το Άρθρο 5
Η κλίμακα του σοκ αποτυπώθηκε μόλις μία ημέρα αργότερα.
Στις 12 Σεπτεμβρίου 2001, το ΝΑΤΟ αποφάσισε ότι, εφόσον αποδεικνυόταν πως η επίθεση είχε οργανωθεί από το εξωτερικό, θα θεωρούνταν επίθεση εναντίον ολόκληρης της Συμμαχίας.
Ήταν η πρώτη και μέχρι σήμερα μοναδική ενεργοποίηση του Άρθρου 5 περί συλλογικής άμυνας στην ιστορία του ΝΑΤΟ.
Μια τρομοκρατική οργάνωση είχε καταφέρει κάτι που δεν είχε συμβεί ούτε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου: να οδηγήσει ολόκληρη τη Βορειοατλαντική Συμμαχία σε κατάσταση συλλογικής άμυνας.
Από εκείνη τη στιγμή, η έννοια της απειλής άλλαξε.
Δεν χρειαζόταν πλέον ένας εχθρικός στρατός να περάσει σύνορα. Μια ομάδα τρομοκρατών μπορούσε να προκαλέσει στρατηγικό πλήγμα στην καρδιά της μεγαλύτερης στρατιωτικής και οικονομικής δύναμης του κόσμου.
Ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας»
Η απάντηση των ΗΠΑ ήταν άμεση.
Λίγες εβδομάδες μετά την επίθεση ξεκίνησε ο πόλεμος στο Αφγανιστάν, με στόχο την ανατροπή των Ταλιμπάν που προσέφεραν καταφύγιο στην Αλ Κάιντα και στον Οσάμα μπιν Λάντεν.
Το 2003 ακολούθησε η εισβολή στο Ιράκ και η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν.
Ο λεγόμενος «Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας» εξελίχθηκε έτσι σε μια τεράστια στρατιωτική, οικονομική και πολιτική επιχείρηση που επεκτάθηκε πολύ πέρα από τα δύο συγκεκριμένα μέτωπα.
Το ΝΑΤΟ πέρασε για πρώτη φορά σε μεγάλες επιχειρήσεις έξω από τον παραδοσιακό ευρωατλαντικό χώρο, ενώ οι ΗΠΑ δημιούργησαν ένα παγκόσμιο δίκτυο στρατιωτικών επιχειρήσεων, συνεργασιών πληροφοριών και αντιτρομοκρατικών δράσεων.
Ο λογαριασμός των 8 τρισ. δολαρίων
Το οικονομικό κόστος υπήρξε τεράστιο.
Σύμφωνα με το Costs of War Project του Brown University, το συνολικό κόστος των πολέμων και των επιχειρήσεων που ακολούθησαν την 11η Σεπτεμβρίου έχει υπολογιστεί σε περίπου 8 τρισ. δολάρια.
Το ποσό περιλαμβάνει πολεμικές επιχειρήσεις, δαπάνες εσωτερικής ασφάλειας, φροντίδα βετεράνων και άλλες σχετικές υποχρεώσεις της αμερικανικής κυβέρνησης.
Μόνο ο πόλεμος στο Αφγανιστάν κόστισε στις ΗΠΑ πάνω από 2 τρισ. δολάρια, ενώ το κόστος των πολέμων στο Ιράκ και στη Συρία μαζί με μελλοντικές υποχρεώσεις για βετεράνους εκτιμάται σε περίπου 2,9 τρισ. δολάρια.
Και ο λογαριασμός δεν έχει κλείσει.
Οι δαπάνες περίθαλψης και υποστήριξης των βετεράνων των πολέμων μετά την 11η Σεπτεμβρίου εκτιμάται ότι θα φθάσουν τα 2,2 έως 2,5 τρισ. δολάρια έως το 2050.
Όταν η Wall Street πάγωσε
Το πρώτο οικονομικό σοκ είχε έρθει μέσα σε λίγες ώρες από τις επιθέσεις.
Οι χρηματοπιστωτικές αγορές των ΗΠΑ έκλεισαν, επιχειρήσεις στο Μανχάταν παρέλυσαν, ο αεροπορικός κλάδος βρέθηκε αντιμέτωπος με πρωτοφανή κρίση και η κυβέρνηση χρειάστηκε να κινητοποιήσει τεράστιους πόρους για τη στήριξη της οικονομίας και της ασφάλειας.
Όμως η μακροπρόθεσμη επίδραση αποδείχθηκε πολύ μεγαλύτερη.
Οι αμερικανικές πολεμικές δαπάνες χρηματοδοτήθηκαν σε μεγάλο βαθμό μέσω δανεισμού. Μελέτες του Brown University έχουν υπολογίσει ότι οι πόλεμοι μετά την 11η Σεπτεμβρίου συνέβαλαν σημαντικά στην αύξηση του δημόσιου χρέους και των πληρωμών τόκων.
Η ασφάλεια μετατράπηκε ουσιαστικά σε έναν νέο, μόνιμο οικονομικό κλάδο.
Αεροδρόμια, λιμάνια, κυβερνητικά κτίρια, τράπεζες, ενεργειακές εγκαταστάσεις και μεγάλες επιχειρήσεις επένδυσαν δισεκατομμύρια σε συστήματα ελέγχου, παρακολούθησης και κυβερνοασφάλειας.
Η Αμερική έγινε διαφορετική χώρα
Οι αλλαγές στο εσωτερικό των ΗΠΑ ήταν εξίσου βαθιές.
Δημιουργήθηκε το Department of Homeland Security, ενισχύθηκαν δραματικά οι υπηρεσίες πληροφοριών και ψηφίστηκε το Patriot Act, το οποίο έδωσε πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες παρακολούθησης στις αμερικανικές αρχές.
Η ισορροπία ανάμεσα στην ασφάλεια και στις ατομικές ελευθερίες έγινε μια από τις μεγαλύτερες πολιτικές συζητήσεις της νέας εποχής.
Αεροπορικά ταξίδια, έλεγχοι συνόρων και καθημερινές διαδικασίες που πριν από το 2001 θεωρούνταν απλές μεταμορφώθηκαν.
Ο κόσμος έμαθε να ταξιδεύει διαφορετικά.
Το Ιράκ και η αλλαγή της Μέσης Ανατολής
Η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν είχε συνέπειες που ξεπέρασαν κατά πολύ τα σύνορα του Ιράκ.
Η διάλυση των παλιών μηχανισμών εξουσίας προκάλεσε τεράστια αστάθεια, ενίσχυσε θρησκευτικές και πολιτικές συγκρούσεις και δημιούργησε χώρο για την εμφάνιση νέων εξτρεμιστικών οργανώσεων.
Χρόνια αργότερα, από το χάος του Ιράκ και του συριακού εμφυλίου θα αναδυόταν το Ισλαμικό Κράτος.
Ταυτόχρονα, η πτώση του καθεστώτος της Βαγδάτης μετακίνησε τις περιφερειακές ισορροπίες.
Το Ιράν, το οποίο έως τότε είχε απέναντί του έναν ισχυρό γεωπολιτικό αντίπαλο στο Ιράκ, απέκτησε πολύ μεγαλύτερο περιθώριο επιρροής στην περιοχή.
Έτσι, μία από τις πλέον εντυπωσιακές ειρωνείες της εποχής είναι ότι ένας πόλεμος που σχεδιάστηκε για να ενισχύσει την αμερικανική παρουσία στη Μέση Ανατολή συνέβαλε τελικά και στην ενίσχυση της ιρανικής περιφερειακής επιρροής.
Και την ίδια ώρα η Κίνα απογειωνόταν
Υπήρχε όμως και μια δεύτερη ιστορία, πολύ μακριά από την Καμπούλ και τη Βαγδάτη.
Μόλις τρεις μήνες μετά την 11η Σεπτεμβρίου, τον Δεκέμβριο του 2001, η Κίνα εντάχθηκε στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου.
Η εξέλιξη αυτή άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στην παγκόσμια οικονομία.
Ενώ η Ουάσιγκτον δαπανούσε τεράστιους οικονομικούς και πολιτικούς πόρους στον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, το Πεκίνο οικοδομούσε βιομηχανική ισχύ, αύξανε τις εξαγωγές του, συγκέντρωνε συναλλαγματικά αποθέματα και μετατρεπόταν σταδιακά στο εργοστάσιο του κόσμου.
Η άνοδος της Κίνας δεν προκλήθηκε φυσικά από την 11η Σεπτεμβρίου.
Ωστόσο, η μακρόχρονη στρατηγική εστίαση των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή συνέπεσε με τη σημαντικότερη περίοδο οικονομικής απογείωσης του Πεκίνου.
Και το 2026, η μεγάλη στρατηγική πρόκληση για την Ουάσιγκτον δεν είναι πλέον η Αλ Κάιντα.
Είναι η Κίνα.
Από τα σπήλαια του Αφγανιστάν στους ημιαγωγούς
Η αλλαγή αυτή συνοψίζει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο τη μετάβαση από τον κόσμο του 2001 στον κόσμο του 2026.
Τότε, η αμερικανική στρατηγική επικεντρωνόταν στην τρομοκρατία, στην Αλ Κάιντα και στα αποτυχημένα κράτη.
Σήμερα, η αντιπαράθεση αφορά ημιαγωγούς, τεχνητή νοημοσύνη, δορυφόρους, κρίσιμες πρώτες ύλες, εμπορικούς διαδρόμους, κυβερνοχώρο και προηγμένα οπλικά συστήματα.
Η παγκόσμια ισχύς δεν μετριέται πλέον μόνο με στρατούς.
Μετριέται με chips, data centers, ενεργειακή αυτονομία και έλεγχο εφοδιαστικών αλυσίδων.
Η παγκοσμιοποίηση απέκτησε σύνορα
Πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, η παγκοσμιοποίηση εμφανιζόταν σχεδόν ως μια ασταμάτητη διαδικασία.
Μετά την επίθεση, η ασφάλεια άρχισε σταδιακά να εισέρχεται σε κάθε οικονομική απόφαση.
Η πανδημία, ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι νέες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και η αντιπαράθεση ΗΠΑ–Κίνας επιτάχυναν ακόμη περισσότερο αυτή την τάση.
Οι επιχειρήσεις σήμερα δεν επιλέγουν προμηθευτές μόνο με βάση την τιμή.
Εξετάζουν το γεωπολιτικό ρίσκο, την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών, την πιθανότητα κυρώσεων και την πολιτική σταθερότητα μιας χώρας.
Οι όροι friend-shoring, near-shoring και de-risking μπήκαν στο καθημερινό λεξιλόγιο της οικονομίας.
Η αποδοτικότητα παραμένει σημαντική. Όμως πλέον δεν είναι το μοναδικό κριτήριο.
Ένας κόσμος με περισσότερο φόβο και περισσότερη ασφάλεια
Η βαθύτερη κληρονομιά της 11ης Σεπτεμβρίου ίσως βρίσκεται ακριβώς εκεί.
Η ασφάλεια επέστρεψε ως κεντρικός παράγοντας της πολιτικής και της οικονομίας.
Τα κράτη δαπανούν περισσότερα για άμυνα, υπηρεσίες πληροφοριών, κυβερνοασφάλεια και προστασία κρίσιμων υποδομών.
Τα σύνορα παρακολουθούνται περισσότερο.
Οι επικοινωνίες ελέγχονται περισσότερο.
Οι κυβερνήσεις είναι πολύ περισσότερο πρόθυμες να παρέμβουν στις αγορές όταν θεωρούν ότι διακυβεύεται η εθνική ασφάλεια.
25 χρόνια μετά
Η 11η Σεπτεμβρίου δεν εξηγεί από μόνη της τον κόσμο του 2026.
Δεν δημιούργησε την άνοδο της Κίνας, τον πόλεμο στην Ουκρανία, την πανδημία ή την τεχνολογική αντιπαράθεση των μεγάλων δυνάμεων.
Όμως αποτέλεσε τη στιγμή που έκλεισε απότομα η αισιοδοξία της μεταψυχροπολεμικής εποχής.
Για περισσότερο από μία δεκαετία, η τρομοκρατία έγινε ο βασικός άξονας της δυτικής στρατηγικής. Τρισεκατομμύρια δολάρια δαπανήθηκαν σε πολέμους και ασφάλεια. Ολόκληρες περιοχές άλλαξαν πολιτικά. Νέα κράτη ισχυροποιήθηκαν και άλλες ισορροπίες κατέρρευσαν.
Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη στον κόσμο, αλλά πλέον λειτουργούν σε ένα πολύ πιο ανταγωνιστικό διεθνές σύστημα.
Και οι εικόνες των Δίδυμων Πύργων εξακολουθούν να σηματοδοτούν το σύνορο ανάμεσα σε δύο εποχές.
Τον κόσμο πριν από την 11η Σεπτεμβρίου και τον κόσμο που γεννήθηκε μετά από αυτήν.
